Η Βαλπούργεια Νύχτα, το Beltane και η Πρωτομαγιά

Βαλπουργεια Νύχτα, γνωστή ως η Νύχτα των Μαγισσών

Η νύχτα της 30ής Απριλίου προς την 1η Μαΐου υπήρξε για αιώνες μία από τις πιο φορτισμένες ημερομηνίες του ευρωπαϊκού λαϊκού ημερολογίου.

Από τα γερμανικά βουνά έως τα κελτικά υψίπεδα, από τα σκανδιναβικά χωριά έως τις αγγλικές εξοχές και τον ελλαδικό χώρο, η παραμονή της Πρωτομαγιάς θεωρούνταν νύχτα επικίνδυνη, μαγική, γόνιμη και μεταμορφωτική.

Σε αυτή τη μία μόνο νύχτα συμπλέκονται δύο μεγάλα στρώματα παραδόσεων:

η βορειοευρωπαϊκή Βαλπουργεια Νύχτα, γνωστή ως η Νύχτα των Μαγισσών, και το κελτικό Beltane (Μπελτέιν), η γιορτή της ιερής φωτιάς και της έναρξης του καλοκαιριού.

Παρότι προέρχονται από διαφορετικούς πολιτισμούς, και οι δύο παραδόσεις στηρίζονται στην ίδια αρχαία αντίληψη: ότι το πέρασμα από τον Απρίλιο στον Μάιο είναι μια εποχική πύλη κατά την οποία η φύση, τα πνεύματα και ο άνθρωπος βρίσκονται σε κατάσταση οριακής μετάβασης.

Η ονομασία Walpurgis Night καθιερώθηκε στη χριστιανική Ευρώπη από την Αγία Walpurga, Αγγλοσάξονα ηγουμένη του 8ου αιώνα, της οποίας η εορτή τοποθετήθηκε την 1η Μαΐου. Ωστόσο, κάτω από το χριστιανικό όνομα επιβίωσαν πολύ παλαιότερες παγανιστικές δοξασίες.

Goya

Στη λαϊκή φαντασία των γερμανικών και σκανδιναβικών λαών, η νύχτα αυτή θεωρούνταν η στιγμή κατά την οποία οι μάγισσες αφήνουν τα σπίτια τους και συγκεντρώνονται σε απόκρημνες βουνοκορφές για να τελέσουν νυχτερινές συνάξεις. Η πιο διάσημη από αυτές τις τοποθεσίες ήταν το Brocken, η υψηλότερη κορυφή των βουνών Harz στη Γερμανία, η οποία ήδη από τον Μεσαίωνα συνδέθηκε με δαιμονικές εμφανίσεις, ομίχλες, παράξενα φώτα και θρύλους για πτήσεις μαγισσών.

Η σύνδεση αυτή ενισχύθηκε αργότερα από τη λογοτεχνία, ιδίως από τον Johann Wolfgang von Goethe στο έργο Faust, όπου η Βαρπούργεια Νύχτα παρουσιάζεται ως όργιο υπερφυσικών πλασμάτων, σατανικών χορών και ανατροπής της φυσικής τάξης.

Για τον απλό λαό όμως δεν επρόκειτο για λογοτεχνική εικόνα αλλά για έναν υπαρκτό φόβο καθώς πίστευαν ότι κατά τη διάρκεια της νύχτας τα πνεύματα των νεκρών περιπλανώνται, οι μάγισσες αποκτούν ιδιαίτερη δύναμη, τα κακά ξωτικά εισέρχονται στις φάρμες και στα ζώα και οι ασθένειες και οι κατάρες μπορούν να σταλούν ευκολότερα.

Ως εκ τούτου, σε πολλές περιοχές άναβαν μεγάλες φωτιές στις πλαγιές, χτυπούσαν μεταλλικά σκεύη, κρεμούσαν σταυρούς από rowan, άρκευθο ή σημύδα στις πόρτες και χάραζαν προστατευτικά σύμβολα στους στάβλους.

Στις αγροτικές περιοχές της Γερμανίας και της Σουηδίας επιβίωσε έως και τον 19ο αιώνα η πρακτική της λεγόμενης θορυβώδους προστασίας, δηλαδή νεαροί περιφέρονταν στα χωριά με κουδούνια, μαστίγια και κατσαρόλες, παράγοντας δυνατό ήχο για να τρομάξουν τις μάγισσες.

Σε ορισμένα μέρη άναβαν τη λεγόμενη May Fire, φωτιά της Πρωτομαγιάς, και περνούσαν τα κοπάδια από τον καπνό ώστε να εξασφαλίσουν υγεία και γονιμότητα. Η φωτιά είχε τοσο καθαρτήριο όσο και αποτροπαϊκό.

Παράλληλα, οι νέοι συνήθιζαν να κόβουν πράσινα κλαδιά και να τα τοποθετούν στις εισόδους των σπιτιών ή να στήνουν το May Tree, έναν κορμό στολισμένο με κορδέλες και άνθη, έθιμο που αργότερα εξελίχθηκε στον γνωστό πρωτομαγιάτικο Maypole (Γαϊτανάκι) της αγγλικής υπαίθρου.

Την ίδια ακριβώς χρονική στιγμή, στους γαελικούς πληθυσμούς της Ιρλανδιας και της Σκωτιας εορταζόταν το Beltane, μία από τις τέσσερις μεγάλες εποχικές γιορτές του κελτικού έτους.

Αν το Samhain (Σό'ουιν) του Νοεμβρίου άνοιγε το σκοτεινό μισό του χρόνου και το Beltane εγκαινίαζε το φωτεινό.

Η κτηνοτροφική κοινωνία έβγαζε πλέον τα ζώα σε θερινά βοσκοτόπια, τα χωράφια είχαν ανθίσει και η κοινότητα έμπαινε σε περίοδο αναπαραγωγής, γάμων και γεωργικής αφθονίας.

Το κεντρικό τελετουργικό ήταν το μεγαλο άναμα δύο ιερών φωτιών από τις οποίες περνούσαν άνθρωποι και κοπάδια για ευλογία. Οι στάχτες σκορπίζονταν στα χωράφια, ενώ πολλές οικογένειες έσβηναν τη φωτιά του σπιτιού τους και άναβαν νέα φλόγα από την κοινοτική ιερή πυρά, συμβολίζοντας ανανέωση του βίου.

Οι πηγές της πρώιμης ιρλανδικής παράδοσης αναφέρουν επίσης προσφορές γάλακτος στις νεράιδες και στα πνεύματα της γης, στόλισμα των κατωφλιών με κράταιγο και κίτρινα λουλούδια,

συλλογή της πρωινής δροσιάς της 1ης Μαΐου για ομορφιά και θεραπεία και ερωτικούς χρησμούς για γάμο μέσα στο έτος. Το Beltane ήταν λιγότερο νύχτα φόβου και περισσότερο νύχτα συμφιλίωσης ανάμεσα στον άνθρωπο και στις αόρατες δυνάμεις της φύσης.

Παρά τις διαφορές τους, τόσο η Βαλπούργεια Νύχτα όσο και το Beltane μοιράζονται μια κοινή λαογραφική πεποίθηση οτι η παραμονή της Πρωτομαγιάς είναι οριακός χρόνος.

Στις προνεωτερικές κοινωνίες, οι οριακές ώρες (μεσάνυχτα, λυκόφως, αλλαγή εποχής) θεωρούνταν στιγμές όπου το πέπλο που χωρίζει τον κόσμο των ανθρώπων από τον κόσμο των πνευμάτων γίνεται λεπτότερο. Έτσι εξηγείται γιατί σε τόσο διαφορετικές χώρες επαναλαμβάνονται τα ίδια μοτίβα όπως: φόβος για μάγισσες, αφηγήσεις για νεράιδες και ξωτικά, χρήση προστατευτικών βοτάνων, φωτιές καθαρμού και ερωτικοί και μαντικοί χρησμοί.

Η φύση βρίσκεται στο απόγειο της εκρηκτικής της ανάπτυξης και ο άνθρωπος βιώνει το ίδιο πέρασμα ως πλεόνασμα αόρατης ενέργειας.

Παρότι σήμερα η 30ή Απριλίου περνά για πολλούς απαρατήρητη, η συλλογική μνήμη της Ευρώπης εξακολουθεί να τη φέρει. Οι φωτιές σε χωριά της Γερμανίας, οι γιορτές Beltane στο Calton Hill, τα πρωτομαγιάτικα στεφάνια, οι θρύλοι για μάγισσες και οι παραδόσεις των λουλουδιών αποτελούν θραύσματα ενός ενιαίου προχριστιανικού κόσμου.

Είναι η νύχτα όπου ο χειμώνας θεωρείται οριστικά ηττημένος, αλλά και η νύχτα όπου οι άνθρωποι θυμούνταν ότι κάθε μεγάλη αναγέννηση συνοδεύεται πάντα από λίγη μαγεία και λίγο φόβο.

Η παραμονή της Πρωτομαγιάς δεν ήταν ποτέ απλώς μια γιορτή της άνοιξης. Ήταν η αρχαιότερη νύχτα μετάβασης της Ευρώπης, η στιγμή όπου οι μάγισσες, οι νεράιδες, οι φωτιές και τα άνθη μιλούσαν την ίδια γλώσσα.

Η σύνδεση της παραμονής της Πρωτομαγιάς με τις μάγισσες δεν είναι αποκλειστικά λαϊκή φαντασίωση των νεότερων χρόνων· διαμορφώθηκε έντονα κατά τον ύστερο Μεσαίωνα, όταν η Εκκλησία και η ευρωπαϊκή δαιμονολογία άρχισαν να καταγράφουν συγκεκριμένες ημερομηνίες ως επικίνδυνες για δαιμονικές συναθροίσεις.

Από τον 14ο έως τον 17ο αιώνα, στα χρόνια του κυνηγιού μαγισσών στην Γερμανία, τη Γαλλία και την Ελβετία, οι λαϊκές αφηγήσεις περί νυχτερινών πτήσεων γυναικών, μυστικών συναντήσεων στα βουνά και συμφωνιών με σκοτεινές δυνάμεις ενώθηκαν με το θεολογικό στερεότυπο του λεγόμενου witches’ sabbath (Σαμπάθ των μαγισσών).

Οι ανακριτικές καταθέσεις της εποχής μιλούν συχνά για γυναίκες που αλείφονται με αλοιφές, ταξιδεύουν στον αέρα και συμμετέχουν σε κυκλικούς -συχνά οργιαστικούς- χορούς ή τελετουργίες ανατροπής της χριστιανικής τάξης.

Ασφαλώς πολλά από αυτά ήταν προϊόντα βασανιστηρίων, θρησκευτικής υστερίας και συλλογικού φόβου. Ωστόσο είναι αξιοσημείωτο ότι η φαντασία αυτή δεν δημιουργήθηκε από το μηδέν αλλά πάτησε όπως προανέφερα πάνω σε ήδη υπάρχουσες προχριστιανικές νύχτες μετάβασης, όταν ο λαός πίστευε πως οι ψυχές και τα πνεύματα περιφέρονται ελεύθερα.

Η Βαλπούργεια Νύχτα έγινε έτσι το ιδανικό δοχείο όλων των μεσαιωνικών αγωνιών για τη γυναικεία ανεξέλεγκτη δύναμη, τη νυχτερινή φύση, τη γονιμότητα και το άγνωστο.

Η μάγισσα της Walpurgisnacht (γερμανικά Βαλουργεια νυχτα) δεν ήταν μόνο η κακή γυναίκα της χριστιανικής αφήγησης.

Ήταν το φάντασμα της παλιάς σοφής θεραπεύτριας, της βοτανολόγου, της μάντισσας και της φύλακα των εποχικών τελετουργιών που η επίσημη θρησκεία δεν μπορούσε πια να ελέγξει.

Γι’ αυτό και η νύχτα αυτή έμεινε στην ευρωπαϊκή φαντασία ως η νύχτα όπου ''οι γυναίκες γνωρίζουν πράγματα που δεν πρέπει να γνωρίζουν''. Δεν είναι τυχαίο ότι σε δεκάδες περιοχές της Ευρώπης η παραμονή της Πρωτομαγιάς συνδέθηκε επίσης με ερωτική μαντεία.

Στη Βοημία νεαρές κοπέλες άφηναν λουλούδια κάτω από το μαξιλάρι για να ονειρευτούν τον μελλοντικό σύζυγο.

Στην Ιρλανδια έδεναν κορδέλες σε σε κραταιγο ζητώντας γονιμότητα ή ερωτική τύχη ενω σε αγγλικές επαρχίες, η πρώτη δροσιά της Πρωτομαγιάς θεωρούνταν ικανή να διατηρήσει τη νεότητα και να προσελκύσει αγάπη. Η ημερομηνία λειτουργούσε δηλαδή όχι μόνο ως νύχτα αποτροπής του κακού αλλά και ως νύχτα πρόκλησης της επιθυμητής μοίρας.

Η ίδια η φύση βρίσκεται τότε σε φάση αναπαραγωγικής έξαρσης: ανθοφορία, έντομα, γονιμοποίηση, έντονη μυρωδιά γης και βοτάνων. Ο λαϊκός άνθρωπος αντιλαμβανόταν αυτό το ξέσπασμα ζωής ως χρονική στιγμή όπου και η ανθρώπινη μοίρα μπορεί να γίνει πιο εύπλαστη.

Ειναι εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι αν και ο ελλαδικός χώρος δεν ανέπτυξε τον μύθο των πτήσεων μαγισσών όπως η κεντρική Ευρώπη, η Πρωτομαγιά διατηρεί εξίσου ισχυρό στρώμα λαϊκής μαγείας.

Στην ελληνική ύπαιθρο ο Μάης θεωρούνταν μήνας ιδιαίτερης ζωτικής δύναμης αλλά και μήνας που απαιτεί προσοχή απέναντι στις αόρατες επιρροές. Δεν είναι τυχαία η γνωστή δοξασία του ''πιάνει ο Μάης'', που συνδέεται με την ιδέα ότι η ανοιξιάτικη φύση επιδρά σωματικά και ενεργειακά πάνω στον άνθρωπο.

Το πρωτομαγιάτικο στεφάνι, φτιαγμένο από αγριολούλουδα, στάχυα, σκόρδα ή αγκάθια σε ορισμένες περιοχές, δεν ήταν μόνο διακοσμητικό. Κρεμιόταν στην εξώπορτα ως φυλακτό γονιμότητας, ευφορίας και αποτροπής του κακού ματιού καθ’ όλη τη θερινή περίοδο.

Σε πολλά χωριά της Ελλάδος αλλα και της Μικράς Ασιας, οι γυναίκες έβγαιναν πολύ νωρίς την 1η Μαΐου για να 'πιάσουν τη δροσιά''. Έπλεναν το πρόσωπο με πρωινό νερό ή κυλιόντουσαν στα χόρτα ώστε να λάβουν τη θεραπευτική και ομορφυντική δύναμη της εποχής. Πρόκειται για σχεδόν ταυτόσημη δοξασία με τη βρετανική και κελτική χρήση της 'μαγιατικης δροσίας'.

Παράλληλα, συλλέγονταν τα λεγόμενα μαγιοβότανα, όπως: το χαμομήλι, το φασκόμηλο, το θυμάρι, η λυγαριά και το βαλσαμόχορτο. Τα βότανα αυτά θεωρούνταν πως ''πιάνουν τη δύναμη του Μάη'' και χρησιμοποιούνταν όλο τον χρόνο σε αφεψήματα, καπνίσματα ή ξεματιάσματα.

Εδώ βλέπουμε το ίδιο πανευρωπαϊκό μοτίβο: η φύση σε οριακή ανθοφορία παράγει βότανα με αυξημένη προστατευτική και θεραπευτική αξία.

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι σε διάφορες ελληνικές περιοχές το πρωτομαγιάτικο στεφάνι δεν πετιόταν απλώς όταν ξεραθεί. Φυλασσόταν μέχρι τον Αϊ-Γιάννη τον Κλήδονα, οπότε και καιγόταν στις φωτιές του Ιουνίου (μια γιορτη που παλι ειχε καθαρτηριο χαρακτηρα και ειχε εθιμα προφητειας του μελλοντος, ειδικά από νεαρά κοριτσια). Η πρακτική αυτή συνδέει άμεσα δύο εποχικές πύλες: τη γονιμική έναρξη του Μαΐου και τον καθαρμό της θερινής κορύφωσης.

Με άλλα λόγια, όπως οι Κέλτες περνούσαν από τις φωτιές του Beltane, έτσι και στον ελληνικό λαϊκό χρόνο η ανθισμένη προστασία του Μάη ολοκληρώνει τον κύκλο της μέσα στη φωτιά. Το άνθος γίνεται στάχτη για να επιστρέψει ως ευλογία.

Είτε μιλάμε για τις μάγισσες του Brocken, είτε για τις κελτικές πυρές του Beltane, είτε για τη δροσιά και τα στεφάνια του ελληνικού Μάη, το αρχέτυπο είναι εντυπωσιακά ενιαίο. Η φύση ανοίγει, τα βότανα δυναμώνουν, οι φωτιές καθαρίζουν, οι γυναίκες μαντεύουν, τα σπίτια θωρακίζονται και... φυσικά ο έρωτας καλείται!

Η Ευρώπη, παρά τις θρησκείες και τις ιστορικές της αλλαγές, θυμάται ακόμη ότι η μετάβαση στον Μάιο δεν ήταν ποτέ ουδέτερη. Ήταν μια νύχτα όπου ο κόσμος έπρεπε να προστατευθεί, να εξευμενιστεί και να ευλογηθεί ξανά.

Αναστασία

Pinterest photos